منابع امثال و حِکَم فارسی 

منابع امثال و حِکَم فارسی

امثال و حِکَم از مهم‌ترین مواد فرهنگ ادبی و فرهنگ عامیانۀ کشور ما هستند. امثال و حِکَم، گذشته از فواید زبانی، ادبی و هنری، از حیث جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی نیز بسیار مهم‌اند و تحلیل و بررسی آنها پرتوهای درخشانی بر بسیاری از زوایای تاریک فرهنگ و تاریخ ما می‌افکند. در طول هزار سال گذشته، پژوهشگران فراوانی کوشیده‌اند با دقت تمام، امثال و حِکَم فارسی را گردآوری، طبقه‌بندی و تحلیل کنند. در ادامه، با استفاده از کتاب ارزشمند «دستان‌نامۀ پارسی»، از محققِ بسیار ارجمند، استاد محمد رستمی (صص 105 – 101) فهرستی از کتاب‌های مربوط به امثال و حکم، تا پایان سدۀ سیزدهم هجری قمری، تقدیم شما می‌شود.

1) یتیمه الدّهر، از ثعالبی نیشابوری، قرن سوم. در این کتاب، در بخش مربوط به شاعران خراسان و ماوراء النهر، تعدادی از مَثَل‌های فارسی به عربی ترجمه شده است. این کتاب قدیمی‌ترین منبعی است که در آن امثال فارسی آمده است.

2) مجمع الامثال، از میدانی نیشابوری، اواخر قرن پنجم. این کتاب دارای شش هزار ضرب المثل است که بیشتر آنها به زبان عربی و تعداد اندکی به زبان فارسی است.

3) لطایف الامثال، از رشید الدین وطواط، قرن ششم. این کتاب به ترجمۀ ضرب‌المثل‌های عربی اختصاص دارد و در ضمن به برخی از داستان‌های امثال هم اشاره شده است.

4) ترجمان البلاغه، از محمد بن عمر رادویانی، قرن ششم. در این کتاب شانزده مَثَل فارسی آمده است.

5) قره العین، از مؤلفی ناشناخته، قرن هفتم.

6) نفایس الفنون، از شمس الدین آملی، قرن هشتم. در بخشی از این کتاب، تعدادی مَثَل عربی، همراه با معادل‌های فارسی آنها ثبت شده است.

7) نوادر الامثال، از میر محمد تاشکندی نقشبندی، قرن یازدهم. در این کتاب تعدادی مَثَلِ فارسی، با ترجمۀ ترکی آنها آمده است.

8) مجمع الامثال، از محمدعلی حبله‌رودی، قرن یازدهم. در این کتاب 2100 مَثَلِ فارسی، به ترتیب الفبایی، آمده است.

9) جامع التمثیل، از محمدعلی حبله‌رودی، قرن یازدهم. این کتاب شامل 1100 مَثَلِ همراه با داستان‌های امثال است. این کتاب اهمیت فراوانی در مطالعات مربوط به امثال فارسی دارد و بسیاری از نویسندگان بعدی، مستقیماً از آن بهره گرفته‌اند.

10) شاهد صادق، از محمدصادق اصفهانی، قرن یازدهم. در فصل هشتادم، از باب سوم این کتاب، 560 مَثَل فارسی آمده و به برابرهای عربی و هندی آنها اشاره شده است.

11) امثال، از میرزا محمد طاهر. شامل 1200 مثل و ترکیب منثور و منظوم.

12) مجمع الامثال، از ابراهیم خالص بورزو فجه‌ای رومی، قرن دوازدهم. شامل تعدادی مَثَلِ فارسی، همراه با معادلِ ترکی آنها.

13) مُثمِر، از سراج الدّین علی خان آرزو، قرن دوازدهم. شامل 1500 مَثَل فارسی.

14) خزینه الامثال، از حسین شاه، قرن سیزدهم. این کتاب شامل ترجمۀ حدود چهار پنجمِ مَثَل‌های مجمع الامثال میدانی، همراه با 2000 مثلِ فارسی دیگر است. در این کتاب مجموعاً حدود 6000 مَثَل و اصطلاح فارسی آمده است. در این کتاب، برای نخستین بار، کوشش شده است تفاوت «مَثَل» و «اصطلاح» مشخص شود و نظامی برای طبقه‌بندی امثال و عبارات در نظر گرفته شود.

15) سلوک ابناء الملوک، از عبدالوهاب قزوینی، قرن سیزدهم. شامل 1274 شعر و تمثیل و حکمت.

16) مخزن الفواید، از محمد فاتق، قرن سیزدهم. در باب هشتم این کتاب، صفحاتی به امثال فارسی اختصاص یافته است.

17) قوانین دستگیری، از مولانا غلامحسین دستگیری، قرن سیزدهم. شامل 1200 مَثَل، همراه با توضیح برخی از واژه‌ها.

18) نامۀ داستان، از علی اکبر حسینی، قرن سیزدهم. شامل تعدادی مَثَل فارسی، همراه با تعدادی مثل محلی، از مناطق مرکزی ایران.

19) امثال و حکم برای همه، از میرزا ابراهیم صنیع الدوله (تألیف در سال 1285 خورشیدی). این کتاب مخصوص کودکان است و در آن، با زبانی ساده و روان، 138 داستان آمده است.

از سال 1300 خورشیدی، کوشش در زمینۀ گردآوری، طبقه‌بندی و تحلیل امثال و حکم رونق بسیار فراوانی یافته و از حیث کمّی و کیفی، آثار ارزشمندی در این زمینه پدید آمده است. با استفاده از کتاب ارزشمند «دستان‌نامۀ پارسی»، از استاد محمد رستمی (صص 109 – 105) فهرستی از این آثار را در زیر می‌آوریم.

1) هزار و یک سخن، از امیرقلی امینی، سال 1303. این کتاب با افزایش‌ها و اصلاحاتی، در سال 1338، با نام «فرهنگ عامه» به چاپ رسید.

2) امثال و حِکَم، علی اکبر دهخدا، از سال 1308 تا 1311 (در 4 جلد). این کتاب بسیار ارزشمند، درواقع نخستین کتابِ جریان‌ساز، در حوزۀ امثال و حکم است و تألیف آن تأثیری قاطع و انکارناپذیر بر همۀ مطالعات مربوط به امثال و حکم داشته و دارد.

3) تحفه الامثال، از محمد رفیع حسینی تبریزی، معروف به نظام العلما، سال 1311. شامل 238 مَثَل منظوم.

4) امثال منظوم، از احمد اخگر، سال 1318. در این کتاب 5000 مَثَل فارسی، در قالب دو بیتی، به رشتۀ نظم کشیده شده است.

5) جذبات الهیه، از اسدالله ایزدگشب، سال 1319. شامل 300 مَثَل از کلیات شمس تبریزی.

6) امثال انگلیسی به فارسی، از عباس محتشم نوری، 1323. شامل 212 مثل انگلیسی، همراه با ترجمۀ فارسی آنها.

7) داستان‌های امثال، از امیرقلی امینی، سال 1324. ویراست سوم این اثر، در سال 1351، شامل 519 داستانِ مَثَل است.

8) مجموعۀ امثال، از غلامحسین دانشپور، در سال 1326.

9) فرهنگ عامیانه؛ امثال، لغات و اصطلاحات، از یوسف رحمتی، سال 1329. شامل 340 مَثَل فارسی.

10) امثال فارسی ـ انگلیسی حییم، از سلیمان حییم، سال 1332. شامل ده هزار مثل و هشتاد داستان مثل. این کتاب در نوع خود بسیار جامع و دقیق است.

11) داستان‌های امثال، از کمال الدین مرتضویان فارسانی، سال 1340، شامل 159 داستانِ مَثَل. شامل 159 داستان مَثَل.

12) مَثَل‌ها و تمثیل‌های فارسی، از حسین خالق کوراوغلی، 1340. این کتاب به روسی تألیف شده و صادق سرابی آن را به فارسی برگردانده است.

13) کاوشی در امثال و حِکَم، از سید یحیی برقعی، سال 1351. در این کتاب کوشش شده است مآخذ و منابع امثال و حِکَم در متون ادب فارسی به دست بیاید.

14) تمثیل و مَثَل، از ابوالقاسم انجوی شیرازی، سال 1352. شامل 126 داستانِ مَثَل و 295 روایت از آنها. احمد وکیلیان، در سال 1366 جلد دومی برای این کتاب ترتیب داد و در آن 137 داستانِ مَثَل را از زبان راویان مختلف گردآوری کرد.

15) داستان‌نامۀ بهمنیاری، از احمد بهمنیار، سال 1361. این کتاب ارزشمند همزمان با امثال و حکمِ دهخدا تألیف شده، ولی در سال 1361 به چاپ رسیده است.

16) ریشه‌های تاریخی امثال و حِکَم، از مهدی پرتوی آملی، سال 1365.

17) پند و دستان‌یاب، از احمد جامی شکیبی گیلانی و علی‌محمد حق‌شناس و بهرام معزّی، 1366.

18) امثال و حِکَمِ تاریخی، از رحیم چاووش اکبری، سال 1375.

19) کوچه، از احمد شاملو. طرح این کتاب عظیم در سال 1357 ریخته شده و تا کنون مجلداتی از آن به چاپ رسیده است.

20) فرهنگ نوین مثل‌های فارسی، از احمد ابریشمی، سال 1376.

21) قند و نمک، از جعفر شهری، سال 1379 (ویراست سوم). شامل 4000 مدخل که عموماً به زبان محاوره‌ای تهرانی هستند.

22) دوازده هزار مَثَلِ فارسی، از ابراهیم شکورزادۀ بلوری، 1380 (ویراست دوم).

23) فرهنگ‌نامۀ امثال و حِکَمِ ایرانی، از امین خضرایی، سال 1382.

24) داستان‌های امثال، از حسن ذوالفقاری، سال 1384. شامل 2500 داستانِ مَثَل و روایات گوناگونِ آنها.

25) فرهنگ امثال سخن، حسن انوری، سال 1384.

26) دستان‌نامۀ پارسی، از محمد رستمی، 1396. این کتاب شامل شرح امثال و حکم، کنایات، اصطلاحات و داستان‌های امثال فارسی است و جلد نخست آن، شامل حرف «آ» توسط انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی به چاپ رسیده است.